Kerk in verandering

Kerk in verandering

Er is geen detail informatie beschikbaar

De katholieke kerk maakt al eeuwenlang deel uit van het dagelijks leven in de Kempen, maar ze bleef niet altijd hetzelfde. Aan de hand van objecten en foto's uit Kempense collecties nemen we je mee door enkele evoluties in de manier waarop de liturgie gevierd werd.

Als je een kerk binnenstapt, is meestal het altaar het middelpunt dat onmiddellijk je aandacht trekt. Ook vroeger was dat zo: de hele kerk was gericht op deze bijzondere plaats in de apsis (oostelijke uiteinde) van het gebouw. Samen met de gelovige richtte de priester zich in de richting van de opkomende zon, symbool voor de Verrezen Christus. Het altaargedeelte (“priesterkoor”) werd vaak afgesloten door een communiebank, waar de gelovigen neerknielden om de heilige Hostie te ontvangen.

In de jaren 1960 vond er in Rome een Concilie plaats (vergadering van alle bisschoppen van de Katholieke Kerk). Daar werd besloten om de Kerk “bij de tijd te brengen”. Ook in de eredienst werden “updates” toegepast: zo werd bijvoorbeeld het altaar opnieuw het centrum van de samenkomst: de priester staat sindsdien met de gelovigen rond het altaar, in plaats van aan dezelfde kant. Veel communiebanken, en soms ook oude altaren werden omgevormd om op deze hernieuwde manier te kunnen vieren. Dit altaar uit de Sint-Gerebernuskerk in Geel Punt is daar een voorbeeld van.

Dat het altaar oorspronkelijk niet tegen de oostelijke muur stond, weten we dankzij de 4e/5e-eeuwse kerkleraar en bisschop Augustinus. Die sneerde ooit tijdens een Paaspreek "vandaag ga ik jullie moeten vragen uit de weg te gaan om naar het altaar te kunnen stappen, maar volgende week zitten de meesten weer naar de spelen te kijken in plaats van naar de kerk te komen". De zetel van de bisschop stond steeds in de apsis, en het altaar dus temidden van het volk. Ook in die tijd kwamen de mensen duidelijk niet elke week met even grote aantallen naar de kerk...

Misschien herinner je je die scène uit de film “Daens”, waarbij onder een hels (!) lawaai de stoelen in de kerk in de richting van de preekstoel werden omgedraaid. Kerkstoelen hadden voor het Concilie een dubbele functie: je kon er op zitten, maar je kon ook neerknielen op de zitting, waarbij de hoge rugleuning dan een steun was voor je armen. Behalve tijdens de lezingen en de preek, werd er niet gezeten, maar geknield of stond men om te luisteren of te bidden.

Omdat in de vernieuwde liturgie de preek aan de lezenaar gehouden wordt, hoeven de stoelen niet meer gedraaid te worden. In meer conservatieve landen wordt er nog wel geknield, maar in onze streken heeft men de voorkeur gegeven aan staan tijdens de belangrijkste momenten van de dienst.

Ook de kledij kreeg in de loop van de eeuwen geregeld een “update”. Hier zie je het typische misgewaad van een priester (de kazuifel) in “vioolkastmodel”. Door de armen vrij te houden, vermeed men onder andere om de kelk om te stoten of aan een wierookvat te blijven haken.

De Romeinse kazuifel (“vioolkast”-model) was een vereenvoudigde vorm van de Gotische kazuifel: een ruimer gewaad dat losser over de schouders hing, omdat het meestal minder zwaar versierd was met borduurwerk en goudbrokaat.“Kazuifel” komt van het Latijnse woord casula (“huisje”), dat de vaderlijke warmte wil uitdrukken.

Al voor het Concilie begon men de liturgische gewaden te moderniseren. Zowel abstracte patronen en symbolen als mooi uitgewerkte en geborduurde tekeningen kwamen in de mode.

In de voorbije decennia wordt meer en meer gestreefd naar wat het Concilie “nobele eenvoud” noemt: gewaden die waardigheid, maar ook rust uitstralen. De aandacht gaat minder naar de priester, en meer naar de kern van de eucharistieviering: de Bijbel, het brood en de Beker.

Deze praktische veranderingen waren in de eerste plaats het gevolg van een theologische herbezinning op de betekenis van de liturgie. Die werd weerspiegeld in een nieuwe samenstelling van het misboek (missaal). Onnodige herhalingen en verouderde elementen werden geschrapt, zinvolle oude, vergeten gebeden werden weer in het repertoire opgenomen.

Maar ook vóór het Concilie in de 20e eeuw werden regelmatig aanpassingen en toevoegingen doorgevoerd in de Latijnse boeken. Om niet telkens nieuwe boeken te moeten drukken/kopen, werden vaak kleine aanpassingen in de bestaande boeken aangebracht. Zo zijn de oude boeken een boeiende, levende getuige van de geschiedenis.

Voor het Concilie was de Biecht een belangrijk en regelmatig aspect van het geloofsleven. Mensen zochten en vonden verzoening en geestelijke begeleiding bij één van de parochiepriesters. Door de regelmatige Biecht kon men een geloofstraject doormaken, waarbij de relatie met God verdiept werd. Toch lag de nadruk vaak sterk op het “opbiechten” of opsommen van de bedreven zonden.

Vanaf de Baroktijd (contrareformatie) waren biechtstoelen vaak monumentale kerkmeubels, waar beeldhouwwerk de deugden van berouw en de vrees voor God probeerde te voeden. De priester-biechtvader nam plaats in het midden, achter een gordijntje, om de anonimiteit van de biecht te benadrukken: je ging bij God te biechten, niet zozeer bij de priester zelf.

Ook na het Concilie bleef de biecht belangrijk, maar er werd meer nadruk gelegd op de verzoening die men er ontvangt en viert. Vandaar spreekt men nu eerder over “het sacrament van de Verzoening”.

Het is sindsdien ook mogelijk om dit sacrament te vieren in een andere setting: gezeten in een spreekruimte of kapel tegenover een kruisbeeld of icoon, tijdens een gesprek, of tijdens gemeenschappelijke boetevieringen als voorbereiding op grote feestdagen of tijdens bedevaarten.

Je ziet het: de Kerk is altijd in evolutie geweest, en zal dat op haar eigen, rustige tempo ook blijven doen. Elk kerkgebouw vertelt stukjes uit die geschiedenis. Voor sommigen zoete nostalgie, voor anderen een mysterieus verleden. Maar voor de gelovigen van vandaag een thuis, waar ze, verbonden met christenen van alle plaatsen en tijden, samen hun geloof beleven, telkens anders en toch zo vertrouwd.

Geschreven door Vincent Ceulemans, o. praem.

Met dank aan Marijke Prinse

Deel